Współzawodnictwo
Widzieliśmy dalej, iż wiek nie stanowi również takiej zapory przeciwko dalszemu uczeniu się, jak dawniej mniemano '. Człowiek w pewnym wieku,... tkwiąc już w zawodzie, przerywa często swoją naukę i swoje ćwiczenia żyjąc rutyną. Stąd pochodzi złudzęnie, jakoby dalszy postęp był już wykluczony; zjawia się on jednak, gdy nauka i ćwiczenie zostaną z pewnych względów na nowo podjęte. Jasne jest jednak, że podkreślając te możliwości należy chronić się od przesady. Nie ma ostrych granic możliwości wychowawczych, ale istnieje pewna przybliżona strefa wyznaczona wrodzonymi zadatkami, a w pewnej mierze także prawami fizjologicznymi, której przekroczenie jest już dla danej jednostki niezwykle trudne. Uświadomienie sobie tego faktu jest tak samo ważne, jak uświadomienie sobie faktu nieistnienia granic ostrych. Przesadny optymizm pedagogiczny jest może nieco lepszy od przesadnego pesymizmu, ale i on nie jest teoretycznie usprawiedliwiony i praktycznie słuszny.